Menubalk

update: 7-12-2009

 

Terug naar historie

 

Doorslaande tongen 1

Doorslaande tongen 2

Prof. dr. Christian Ahrens

"Zur frühgeschichte der Instrumente mit Durchschlagzungen in Europa"
(see: doorslaande tongen 3):

Doorslaande tongen 3

 

Kratzenstein

 

Prof. dr. Curt Sachs

Zur Frühgeschichte der durschschlagende Zunge

 

 

 

 

De geschiedenis van de doorslaande tong

Disclaimer:
Deze en volgende pagina's over de doorslaande tong zijn door mij samengesteld met behulp van een aanzienlijke hoeveelheid literatuur en overleg met kenners van de materie.
Wat u hier leest zin de her en der uit de pap gepikte krenten.

Op deze manier heb ik een compacte samenvatting gemaakt van de basiskennis omtrent de toonbron van het harmonium.
Voor een eerste kennismaking is wat u hier aantreft voldoende. Maar als u meer wilt weten, dan komt u op deze pagina's her en der verwijzingen aan naar de plaatsen waar u de door mij gebruikte boeken en HVN-brochures kunt aanschaffen. Met name de HVN brochures zijn voor verder gaande studie een ideaal uitgangspunt. Elke aanschaf van deze brochures werkt mee om de vereniging financieel gezond te houden en zo te blijven werken aan de promotie van het harmonium.

Ouderdom van de tong

De doorslaande tong is oud. Heel erg oud.
We kennen een eerste vermelding in China, in de periode rond 1100 v.Chr.
Ord-Hume vermeld dat het instrument waar het hier om gaat, de 'Sheng', uitgevonden zou zijn door de Chinese keizer Huang Tei, en wel rond het jaar 2500 v. Chr.
Gellerman, daarentegen, geeft aan dat de uitvinding van de sheng toegedicht wordt aan zowel Keizerin Nü-Wa in 2852 v. Chr. maar óók, 352 jaar later, aan Keizer Huang Tei rond 2500 v. Chr.
Maar het zou de wereld van de legenden niet zijn, als er niet ook nog een derde optie voorgeschoteld wordt.

 

Een legende

In het chinese boek "Shujing", een kroniekenboek wordt verhaald dat muziek ontstond in de periode van de legendarische "Gele Keizer" Hwang Di rond het jaar 3000 v.Chr.
Hwang Di zou de boot uitgevonden hebben, hij zou 'geld' uitgevonden hebben, zelfs zou hij het 'offer' in religieuze zin uitgevonden hebben.

Het kroniekenboek verhaalt dat de keizer een geleerde met de naam Ling Lun op pad gestuurd zou hebben naar het westelijk berggebied in zijn rijk. Met als opdracht om daar te zoeken naar een manier om de zang van de even legendarische Feniks (Phoenix) te reproduceren. Ling Lun keerde terug met bamboepijpen en heeft de muziek "gevangen" voor het nageslacht. Zijn resultaten hebben geleid tot de wording van de sheng.

De namen van de keizer(s) of keizerinnen zijn gebruikt zoals ik ze tegenkom in de literatuur. In andere boeken kan de schrijfwijze van de naam weer anders gelezen worden, terwijl het over dezelfde persoon gaat. Als voorbeeld: Huang Tei komt ook voor als Huang-Ti maar ook als Hwang Di.
En het kan nog leuker worden bij Nü-Wa: ook als Nyn-Kwa, Nyu-Kwa. Tegelijk blijkt Nü-Wa keizerin te zijn, maar wordt ook beschreven als keizer. Vertalingen (b)lijken dus ook pijnlijke operaties te kunnen zijn.

De oudst bekende afbeelding van de Sheng

De oudst bekende afbeelding van een sheng staat op een votief-stele (altaarsteen of offersteen).
Deze votief-stele is nu in het bezit van het Universiteits Museum in Philadelphia. Dit museum heeft de zuil gedateerd op op het jaar 551 na Chr.
Inmiddels zijn er geruchten van een nog oudere afbeelding, de speurtocht daarnaar is gaande.

Altaarsteen / Votive stela 551 n.Chr.

© University of Pennsylvania Museum of
Archeology & Anthropology
(Philadelphia PA 19104)

Deze altaarsteen is opgenomen in de collectie van het museum onder code C404 / This object is registered as C404

Deze foto's mogen niet overgenomen worden, zij mogen ook niet opgeslagen worden op welke wijze dan ook. Gebruik, vermenigvuldiging en verspreiding van de foto is uitsluitend toegestaan na voorafgaand verkregen schriftelijke toestemming van de eigenaar van de foto. Deze toestemming krijgt u slechts na aankoop van de foto.

All Rights Reserved. These photos may NOT be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the owner.

Locatie aanduiding van de Sheng
Uitsnede Sheng

 

Gellerman meldt in The American Reed Organ dat een Sheng gebruikt zou zijn bij de begrafenis van Confucius, die leefde van 551 - 479 v. Chr. Een concrete bron wordt echter niet genoemd.

De sheng zoals u die op de afbeelding hieronder ziet heeft 17 pijpen. Er bestaan ook versies met meer sprekende pijpen. (17,19, 24). Ook komt het voor dat ter wille van de symmetrie loze pijpen geplaatst worden in het instrument.

   

De hier gepresenteerde sheng is gebaseerd op tetrachorden, een toonsysteem dat is gebaseerd op groepen van vier tonen. Deze groepen zijn feitelijk nog terug te vinden in onze moderne toonladders. Elke mineur of majeur toonladder bestaat feitelijk uit twee disjuncte tetrachorden.

De sheng is gebaseerd op op de symmetrische Aziatische tong, en wordt dus bespeeld met afwisselen drukwind of zuigwind. De bespeler kan zowel blazen als zuigen om een toon of accoord van tonen op te wekken.
De pijpen, zoals u er hieronder een ziet, staan met de voet in een "kom" met de tong in de voet gemonteerd. De opening waar de tong op is bevestigd wijst naar de binnenzijde van de kom. De bespeler plaatst de lippen op de aanblaasopening. (Op de afbeelding te zien aan de linkerzijde). Door de kom te laten rusten in de beide handpalmen, staan de vingers recht omhoog en kunnen zo de opening in de bamboe-pijpen sluiten met de vingertoppen. Alleen de pijpen waarvan de opening gesloten is, produceren een toon.

.

Sheng   Afbeelding uit Ord-Hume, The Harmonium   De With geeft in zijn boek diverse afbeeldingen van regionale varianten van het Aziatische mondorgel. De sheng is nadrukkelijk niet de oervorm, doch slechts één van de vele bekende varianten. De misvatting dat de sheng de 'oermoeder' van alle instrumenten gebaseerd op doorslaande tongen zou zijn, verdient het om gecorrigeerd te worden. Enkele varianten van het mondorgel: Thailand kent de Palifolu met 5 pijpen; Laos de Khen met 16 pijpen; Borneo de Kledi; en Japan de meest aan de sheng gelijkende, de Sho. (Zie ook de taxonomie-tabel)
Ord-Hume beschrijft het instrument als een vergelijking met het Amerikaanse zuigwindharmonium. De bespeler moet lucht wegzuigen. Gellerman daarentegen geeft duidelijk aan dat zowel zuigen als blazen gebruikt wordt bij het bespelen van de sheng. (Zie ook de uitleg bij de doorslaande tongen.)
    Shengpijp, Orde-Hume    
    Pijp van Sheng
   

Afbeelding van de pijp van een sheng afkomstig uit Gellerman: The American Reed Organ, pag. 4

De opening aan de bovenzijde van de pijp is bedoeld om de pijp te stemmen, waarbij de pijp gelijkgestemd wordt met de tong.

 

    Detail Sheng pijp
   

detail van de voet van de pijp, eveneens ontleend aan Gellerman, pag. 5

op de punt van de pijpvoet zien we het lichtgekleurde deel, dit is de tong. Het zwarte stipje is een druppel bijenwas waarmee de tong gestemd wordt.

Omdat de lucht voortdurend door alle pijpen stroomt, en alleen de pijpen die afgesloten zijn op de opening aan de zijkant tonen voortbrengen, vergt het bespelen van dit instrument een uitermate gezond stel longen.

 

De twee basisvormen van een tong als toonbron

De geschiedenis heeft ons twee basisvormen van een toonvormende tong opgeleverd.

  • De opslaande tong, zoals velen onder ons die kennen als gebruikt in orgelregisters, de zogenoemde tongwerken. [1]
  • De doorslaande tong kennen we van een groep van muziekinstrumenten, waar behalve het harmonium ook het accordeon en de mondharmonica toe behoren.

    [1] Voor nadere uitleg verwijzen wij u naar een schitterende site met een zeer goede uitleg. Een mooie pagina om opslaande tongen en doorslaande tongen naast elkaar te zien, met een zeer deskundige uitleg. Ook mooie foto's gemaakt door orgelbouwer/intonateur Jan Roeleveld. Klik hier om direct naar zijn uitleg over doorslaande tongen te gaan.(Er wordt een nieuw venster geopend!)

De oudste vorm van tongen is die van de zuid-aziatische mondorgels. Meestal lezen we in de literatuur een verwijzing naar de Sheng. Het is tot op heden nog lang niet zeker dat de Sheng de oudste vorm is van een Aziatisch mondorgel. Sterker, het lijkt er sterk op dat eerdere -meer primitieve vormen - in zuid-oost Azië ouder zijn dan de Sheng.

De Aziatische tong

De tong wordt langs drie zijden losgesneden uit een plaatje metaal (of een ander materiaal) en ligt daarom ook volkomen gelijk in het vlak van het omliggende metaal.

Dit levert de eigenschap op dat de stroomrichting van de wind niet uitmaakt. De With geeft dan ook aan dat deze tong werkzaam is zowel bij 'blazende én bij zuigende lucht'. Hiermee lijkt mij dan ook verklaard hoe de ene auteur stellig meldt dat sheng-spelers gebruik maken van zuigwind, en de ander stelt dat er sprake is van zuigwind óf drukwind.

Terwille van de duidelijkheid zullen we in het vervolg verwijzen naar de "aziatische tong".

 

De oervormen van deze tongen waren nog niet van metaal, maar werden losgesneden uit losse stukjes bamboe, of werden driezijdig uit de pijp zelf los gesneden.
Van De With leren we dat deze laatste werkmethode betiteld wordt als 'idioglot' (Grieks voor 'eigentong').

Terug naar Historie   Terug naar boven   Ga verder met deel 2

 

 

 

                                               
Luister Luister Altaarsteen