update: 21-12-2012
12-04-2012 Breaking news! Within a few days we will have a a list of all Dominator and Scheola instruments with stoplists.
|
Schiedmayer
Schiedmayer Celesta Resonators
Schiedmayer - J & P Harmoniums
Dominator-Parabrahmorgel Teil 1
Catalogi / Catalogs Schiedmayer
Rossini
Wagner
Strauß
Werkplaats Lenter
Click for English
SCHIEDMAYER PIANOFORTE FABRIK [J. & P.]
MEISTERHARMONIUM 'DOMINATOR'
De tekst van deze pagina is tot stand gekomen met de hulp en gegevens van mevrouw Elianne Schiedmayer (historie), Markus Lenter, orgelbouwer en harmonium restaurateur (techniek en fotomateriaal) en de heer Martin Traub, eigenaar van de Dominator 'Wagner' die ook de gegevens van de 'Strauss' bij elkaar gezocht heeft.(techniek, diagrammen, foto's).
Schiedmayer “Dominator” met Celesta
Het harmonium met de naam Dominator werd op de markt gebracht met een duidelijk etiket van kwaliteit: “Meisterharmonium”.
Catalogi van Schiedmayer zijn moeilijk te vinden. Ik ken uit lijsten van catalogi één vermelding van een Dominator catalogus. Het jaartal is onbekend. Het is bekend dat de Dominator al gemaakt werd rond 1880. Een exemplaar van ca. 1901 staat gerestaureerd in de collectie van Markus Lenter.
Op dit moment ken ik drie verschillende modellen Dominator, die van de fa. Schiedmayer een extra aanduiding kregen om de modellen te onderscheiden:
- Modell Rossini – alleen harmonium. Klavier C-c4, 5 octaven, 61 tonen)
(8 spel, 10 tongrijen totaal; bas 7 spel, 8 rijen, diskant 9 spel 12 rijen).
- Modell Wagner – harmonium en Celesta. Klavier C-c4, 5 octaven, 61 tonen).
(8 spel, 10 tongrijen totaal; bas 7 spel, 8 rijen, diskant 9 spel 12 rijen, dispositie gelijk aan Rossini, met Celesta 5 octaven)
- Modell Strauß – harmonium en Celesta. Klavier AA-f4, 5 ¾ octaven, 69 tonen.
9,5 spel, 10 ½ tongrijen (bas 8 spel, 9 rijen, diskant 9 spel, 12 rijen). Dispositie als de Wagner, met in de bas de stem Unda Maris 8’ toegevoegd, 1 rij).
De dispositie is door de jaren heen gelijk gebleven, echter is wel het klankbeeld gewijzigd. Waren de instrumenten tot 1900 nog klassiek boventoonrijk, in de 20e eeuw kregen de instrumenten een meer laat romantische donkere klank. Het exemplaar van Lenter heeft geen specifiek Modell plaatje, maar heeft dezelfde dispositie als de anderen.
Dispositie Modell Rossini
1P |
Percussion 8’ |
1P |
Percussion 8’ |
1 |
Cor Anglais 8’ |
1 |
Flute 8’ |
2* |
Bourdon 16’ |
2 |
Clarinette 16’ |
3 |
Clairon 4’ |
3 |
Fifre 4’ |
4 |
Horn 8’ |
4 |
Oboe 8’ |
5** |
Aeolsharfe 2 + 2’ |
5 |
Musette 16’ |
6* |
Violon 16’ |
6 |
Voix Celeste 16+16’ |
7 |
Bassoon 8’ |
7 |
Baryton 32’ |
|
|
8 |
Aeolsharfe 8+8’ |
|
|
9 |
Vox Angelica 16+16’ |
|
Doppel-Expression |
|
Doppel-Expression |
O |
Forte Expressiv |
O |
Forte Expressif |
M |
Metaphone |
M |
Metaphone |
F |
Forte Fixe |
F |
Forte Fixe |
Prf |
Prolongement forte |
|
Heellevers: |
Prp |
Prolongement piano |
|
Left: Prol. release |
E |
Expression |
|
Middle: Grand Jeu |
|
Rows in bass: 8 |
|
Rows in treble: 12 |
Sir Thomas Beecham
This Rossini once was owned by Sir Thomas Beecham. [ Nederlands ] Dit instrument is gebouwd in 1913, en werd door Beecham gedoneerd aan Westbourne House School, waar zijn neefje "Head Boy' was. Dit is rond 1936 geweest.
[ picture taken from cover of Saltaire Museum catalog 1997 ]
Registernamen in meerdere talen
De registernamen van dit Modell Rossini zijn op Engelse leest geschoeid. Net als bij pijporgels worden in Engeland grote delen van de Duitse nomenclatuur geleend, deels verengelst, waardoor de nomenclatuur van het instrument een mengeling is van Engels, Duits en Frans!
De kleine registerschakelaartjes
De kleine register-tabs boven de registers 2, 5 en 6 zorgen er voor dat 2 en 6 alleen spreken op C-H, en 5 alleen op c-e1. Het instrument heeft 8 rijen in de bas, 12 rijen in de discant, dus over het geheel 10 rijen. Ook valt op dat het instrument in de diskant in totaal 6 stuks 16’ tongrijen heeft die 4 stemmen vormen. Ook kleurt het instrument indringend dankzij de drie strijkende stemmen. Ter verduidelijking onderstaand een diagram om het duidelijk te maken.
Dominator Modell “Richard Wagner”
 |
Dit instrument is eigendom van Martin Traub en werd in 1915 gekocht door Pfarrer Otto Zandenberger, die ook een begenadigde organist en pianist was. Zijn dochter vertelde mij: “Hij onderwees een aanzienlijke rij van jonge studenten in het bespelen van het harmonium, en deed dat met succes.” Hij organiseerde in zijn pfarrerei (pastorie) met regelmaat “Musikabende” en concerteerde dan op deze “Dominator” In het jaar 1916 werkte hij met zijn Dominator mee aan een “Solidariteits-concert” (benefietconcert) voor de gewonden van de Eerste Wereldoorlog. [ Acrobat bestand met afbeelding van het originele krantenbericht.] In 1965 liet hij de balgen restaureren. In 1966 is Pfarrer Zandenberger overleden. Daarna stond de Dominator verstomd. In 2005 hebben de beide dochters van de pfarrer die nu in Ludwigsburg woonden, het harmonium te koop aangeboden. Ik las die advertentie en - zoals duidelijk is - inmiddels is het instrument in mijn bezit gekomen. Na het verworven te hebben werd het instrument gebruikt op 5 februari 2005 om in het 2. Rudersberger Harmoniumkonzert” weer tot klinken gebracht te worden. Zie het verslag in een eerdere Vox Humana. De maten van dit instrument: hoogte 190 cm, breedte 125 cm, diepte 78 cm. Klavieromvang 5 octaven C-c4. Twee manualen, ondermanuaal harmonium, bovenmanuaal Celesta. Het harmonium heeft de volgende omvang: 8 ½ spel, 10 ½ rijen tongen, met eveneens de “Doppeltasten-druck”. Serienummer 49555, bouwjaar ca. 1915. De kast is in goede staat, deels fineer, deels massief, donkerbruin gebeits eikenhout. De Celesta heeft – evenals het andere exemplaar – scheuren in de zangbodem en dient gerestaureerd te worden. |
Dispositie Wagner volgens catalogus
Dit is de windlade in de Wagner, met de inhoud van een Strauss!
Dominator Modell “Richard Strauss”
 |
De heer Burkhard Pflomm heeft dit instrument door bemiddeling van een bevriende klavecimbelbouwer verworven van een organist in Berlijn. Het instrument staat in de Stadtkirche in Bietigheim, waar Burkhard Pflomm de functie van cantor vervult. Het instrument heeft twee manualen, ondermanuaal is harmonium, het bovenmanuaal is een Celesta. Deze “Dominator” heeft de volgende maten: hoog 193 cm, breed: 138 cm, diepte: 83,5 cm. Het serienummer is 57563, bouwjaar ca. 1926. Het klavier heeft een omvang van 5 ¾ octaven, Van Contra-A tot f4. Ook de Celesta heeft dit toonbereik. De dispositie treft u in dit artikel aan. |
Dispositie Strauß volgens catalogus
De Dominator-serie van Schiedmayer
De firma Schiedmayer bouwde, voor zover valt na te gaan uit catalogi en reclamemateriaal, slechts twee modellen “Dominator” met Celesta, de hierboven elk apart beschreven “Strauss” en “Wagner”.
Het verschil tussen de twee modellen is de toonomvang, de een 5 ¾ octaaf, het andere 5 octaaf, en daarnaast ontbreekt bij het model “Wagner” het basregister 8 Unda Maris 8’
En juist om deze reden vermoed ik dat mijn instrument een “speciale bestelling” is geweest, want in mijn instrument is de Unda Maris 8’ – strijdig met de catalogi, wél ingebouwd! En daarnaast heeft het een doorlopend Prolongement, verdeeld in drie klaviersegmenten: C-H; c-e1; f1-c4. Overigens moet het Prolongement ook gerestaureerd worden.
Bij een “klankvergelijking” tussen de beide instrumenten valt op dat bij het Strauss model de voorste spelen 1, 2 en de discant 6 zeer dominant aanwezig zijn qua klanksterkte, de achterste spelen klinken zeer kleurrijk.
Bij de Wagner (in dit geval dus feitelijk een Strauss!!) zijn de voorste en achterste spelen meer afgewogen. De achterste spelen klinken “helderder”, ietwat scherp, in klank vergelijkbaar met het Franse drukwind-harmonium. Het ‘forte’ komt bij dit instrument wat forser over het voetlicht dan bij het model Strauss.
Bij de koop van dit harmonium was ook een exemplaar ingesloten van een 3 delige “Universal Schule für Harmonium unter Berücksichtigung des Instrumenten-Types Dominator”. De samenstelling van deze bundel past perfect in het beleid van de fa. Schiedmayer zoals wij dat eerder in onze kolommen hebben kunnen lezen: De firma bouwde niet alleen de instrumenten, maar droeg middels publicaties ook bij aan kennis over de eigenschappen van het instrument.
De speeltafel van het model “Wagner”
De speeltafel van het model “Strauss”
Kleuren registertrekkers
De registertrekkers 0, 1, 2, 3, 4 en 6 in de bas en 0, 1, 2, 6 in de diskant zijn wit van kleur, bij alle andere zijn de nummers van de registers afgebeeld in een roze vierkant. Uit de tekst is al gebleken dat de witte trekkers de spelen aan de voorzijde bedienen. Schiedmayer (zoals ook andere bouwers) gebruikten kleurcoderingen om de ligging van de stemmen in de lade aan te duiden.
Optie: Doppel-tastendruck
Beide instrumenten [ Wagner en Strauss] beschikken over de zogeheten “Doppel-tastendruck”. Dat wil zeggen dat bij licht indrukken van de toetsen als eerste de tongenrijen aan de achterzijde van het instrument aanspreken, pas na het dieper indrukken van de toetsen spreken ook de tongenrijen aan de voorzijde.
Prolongement Forte en Prolongement piano
Om er zeker van te zijn hoe deze prolongementen werken, heb ik Markus Lenter geraadpleegd. Hij heeft meerdere exemplaren Dominators in restauratie gehad.
Prologement forte/ piano:Die Hakenleiste, in welchen die Taste mit ihrem eigenen Haken eingreift, wird in zwei unterschiedlichen Stellungen fixiert. Also einmal ganz normal, in tiefer Tastenstellung (so wie man es immer kennt), dann aber auch im Piano in einer Stellung, wo die Taste nicht ganz so tief gedrückt wird (= ~ halbe Tastenreise). Dadurch werden die Ventile C – H nicht (ganz) vollständig geöffnet, der Ton erklingt etwas dumpfer und mit weniger Oberton. |
De haaklijst, waarin de toets die ook voorzien is van een haak, aangrijpt, kan op twee standen gefixeerd (vastgezet) worden. Bij de Prolongement Forte staat de haaklijst zo laag dat de toets gefixeerd staat op de volle diepgang van de toets. Die bedraagt ongeveer 10-11 millimeter. Daardoor staat ook het toetsventiel (soupape) volledig geopend gefixeerd. Maar, bij gebruik van de Prolongement piano, wordt de haaklijst zó gefixeerd dat het toetsventiel slechts voor ongeveer de helft open gaat. De tong krijgt dan ook minder wind toegevoerd. Waardoor de tonen minder sprankelend klinken en minder harmonische boventonen laten horen.
Meervoudig prolongement
Zowel bij de Wagner als bij de Strauss is het prolongement uitgebreid over het hele klavier, gedeeld in drie secties. Waar bij de 'normale' instrumenten met het prolongement in de baskant van het klavier tot en met de toon e1, is de Auslösung (uitschakeling) van het prolongement geregeld met een hakhevel / talonnière, zoals op onderstaande foto blijkt.
De keuze voor Prolongement Forte of Piano is alléén van toepassing op de tonen C-H (Wagner) of AA-H (Strausss). Dit is zichtbaar gemaakt op de hierboven al getoonde diagrammen.
De Auslösung van het Prolongement voor de delen c-e1 en f1 en hoger zijn bij het meervoudige prolongement geregeld door middel van kantellijsten voor het ondermanuaal.
This diagram shows the prolongement in 3 parts over the full length of the Strauß with 5 3/4 octaves.
Nu de heer Martin Traub zo veel gegevens heeft verzameld, is het natuurlijk interessant de disposities naast elkaar te zetten, zoals zij in de catalogi van Schiedmayer gepubliceerd werden.
Daarbij dient dan niet vergeten te worden dat de catalogi de dispositie geven van de “standaard” modellen. Het instrument van de heer Traub is dan weliswaar een “Wagner” maar heeft qua stemmen de dispositie van de “Strauss”.
Daarnaast geeft het in drie delen verdeelde Prolongement ook nog de nodige extra glans aan het instrument. Dit sméékt om een volledige restauratie en daar vervolgens één van de “ons bekende harmonium-virtuozen” de uitdaging voor te leggen de “Universal Schule für Harmonium unter Berücksichtigung des Instrumenten-Types Dominator” te laten instuderen en werkelijk álle mogelijkheden van dit instrument in klank hoorbaar te maken. Het gironummer van de HVN moge u bekend zijn!
Schiedmayer – Artikel 1916 5 juli - Emstalbote
Urach, 4. Juli.
Der musikalische Nachmittag, welcher gestern im Anschluß an die Bezirksschulversammlung veranstaltet wurde, war sehr zahlreich besucht. Den Anfang machte ein von Mittelschullehrer Wolff geleiteter, fein ausgearbeiteter Chorgesang seiner Schülerinnen.
Stadtpfarrer Leube begrüßte die Versammlung, besonders die in stattlicher Zahl erschienenen Lazerettinsassen mit einem herzlichen Word und stellte den Veranstalter des Ganzen, Pfarrer Landenberger von Zainingen, der Versammlung vor.
Dieser erklärte mit einigen Sätzen sein Instrument, das von der Firma Schiedmayer in Stuttgart erfundene und gebaute Meisterharmonium „Dominator“. Es ist ein Instrument, das durch Druckluft Metallzungen zum Tönen bringt wie jedes Harmonium. Von der Fülle und Schönheit dieser Töne aber, sowie von der Mannigfaltigkeit, in der sie verbunden werden können, waren wir wirklich überrascht.
Landenberger spielte eine Auswahl edler Musikstücke van Bach bis Wagner vor und wußte bei jedem Stück wieder andere Klangfarben und Klangmischungen zu erreichen.
Besonders die Stimmen der Violine, des Cellos und des Cellochors heben wir rühmend vor.
Man dürfte wirklich von einer orchesterartigen Wirkung reden.
Freilich setzt das kunstvolle und kostbare (??) Instrument die volle Meisterschaft des Spielers voraus, eine Meisterschaft, wie Landenberger sie in der Tat besitzt.
Nachdem die Mittelschülerinnen der Reihe der „Orchesterstücke“ noch mit zwei Chören einen erfreulichen Abschluß gegeben hatten, sprach Bezirkschulinspektor Spohn ein lebendig empfundenes Dankeswort.
Der anwesende Leiter des Schiedmayerschen Harmoniumbaus Fritsche gab noch im engeren Kreis interessante Erklärungen des von ihm selbst gebauten Werkes.
Die Aufforderung zu feiwilligen Gaben in die Liebesgabenkasse unserer Lazarette hatte ein schönes Ergebnis, besonders da dank der Freundlichkeit der Firma Schiedmayer und auch der Redaktion des Ermstalboten so gut wie seine Unkosten zu decken waren.
Quelle/Source: Der Ermstalbote, Mittwoch 5. Juli 1916
Detailfoto's van een Dominator in de werkplaats
Aan de engelse versie van deze pagina zijn enkele gegevens toegevoegd die u hier niet kunt zien. Klik op de onderstaande link om naar de Engelse versie te gaan.